Blog

Mind: een reis naar de essentie van het menszijn

Het boek ‘Mind, een reis naar de essentie van het menszijn‘ (2016) van Daniel J. Siegel, professor in de klinische psychiatrie, is een verkenningstocht door de mysteries rond de menselijke geest. In dit boek komt een scala aan wetenschappen voorbij, van neurobiologie tot kwantumfysica en van antropologie tot psychologie. Precies de reden waarom mijn nieuwsgierigheid was gewekt. Hieronder een korte impressie van het boek en afsluitend mijn ‘oordeel’.

In Siegel’s definitie is de geest meer dan hersenactiviteit alleen. Siegel beschouwt de geest als iets wat zowel binnenin als onderling (relationeel) is. Siegel worstelde dan ook met zijn eigen medische opleiding:

  • Allereerst omdat deze vaak alleen aandacht schonk aan de fysieke kant van de zorg, en niet aan de subjectieve ervaring ofwel ‘narratieven’: de verhalen over het eigen leven die we binnenin en in uitwisseling met anderen ontwikkelen. Tijdens zijn klinische opleiding vroeg hij zich bijvoorbeeld af of het oplossen van een trauma samen hing met een of ander verhalend proces om zaken, het leven, begrijpelijk te maken.
  • Daarnaast miste hij in de strikt medische kijk het uitgangspunt dat de geest de hersenen kan beïnvloeden (i.p.v. de hersenen de geest). Wat we met onze geest doen, verandert onze ervaring, waaronder de activiteit van de hersenen en de fysiologische reactie van ons lichaam. Mindful mediteren leidt tot veranderingen in de hersenen en met ‘gerichte aandacht’ kan de hippocampus geactiveerd worden.

Siegel beschrijft twee ervaringsmodi: top-down (de ‘bouwer’) en bottom-up (‘het kanaal’). Het kanaal gaat over de hier-en-nu-perceptie, de sensaties die vrij stromen. ‘De bouwer’ ofwel ‘het terugvalnetwerk’ staat voor het informatie verwerkende aspect van onze geest, wat ideeën construeert en energie filtert tot informatie.

We worden geboren in deze alomvattend, overdonderend, ‘gewaarworden’: we gaan dan nog helemaal op in een stroom van sensaties (‘het kanaal’). Wanneer we als volwassenen contact maken met deze sensaties, lijkt er hierin een diepgaandere vorm van ‘weten’ vervat te zijn, een ervaren van de coherentie van het grotere geheel. De balans tussen ‘top-down (bouwer)’ en ‘bottom-up (kanaal)’ is iets wat we dag in dag uit beleven. De ‘bouwer’ creëert per definitie afstand tegenover de stroom van ad-hoc-zintuiglijke gewaarwording. Hij voert ons weg van de hier-en-nu-sensatie (het kanaal), en dus uit het heden.

Siegel beschouwt de geest als een zelforganiserend systeem. Zelforganisatie werkt op een natuurlijke manier richting ‘integratie‘, het toverwoord in zijn boek. Harmonieuze momenten waarin een mens flexibel, adaptief, coherent, energiek en stabiel is, wijzen op integratie. Bij een verstoorde integratie is sprake van (een bepaalde mate van) chaos of rigiditeit. Het waarnemen van chaos en rigiditeit, het aanwezig zijn tussen prikkel en respons, het gewaarzijn als basis om integratie te laten opkomen is wat Siegel betreft het doel van het leven, de betekenis die ligt ingebed in het leven van moment tot moment. Deze integratie maakt de essentie uit van een gezond lichaam, een gezond geestelijk leven en gezonde relaties.

Integratie is inherent aan mindsight, naar zijn gelijknamige boek (2010). Onze mindsight stelt ons in staat om het micro- en macroniveau van de energiestroom in de geest waar te nemen. Dankzij mindsight kunnen we aanvoelen dat een onderscheiden ik niet het hele verhaal van de geest omvat. Mindsight is nodig om uit te rijzen boven een natuurlijke en evolutionaire drang van de hersenen om te focussen op het negatieve. Inmiddels is duidelijk dat we de kunnen geest inzetten om de manier te veranderen waarop de hersenen functioneren en gestructureerd worden. Zo leidt mindful mediteren tot een versterkte neurale integratie.

Siegel heeft het ‘Wiel van gewaarzijn‘ ontwikkeld. Het is een hulpmiddel om elementen van het bewustzijn van elkaar te differentiëren en ze vervolgens middels aandacht te koppelen. Zijn theorie, dat energie een waarschijnlijkheidsniveau van bijna nul passeert langs het spectrum van waarden op een energiewaarschijnlijkheidskromme, stelt ons in staat te zien hoe dit zou kunnen worden ervaren als een open vlakte, die breed, diep en uitgestrekt is en aanvoelt als oneindig. Geestelijke activiteiten zitten op een continuüm van bewustzijn, terwijl waarschijnlijkheden en werkelijkheden opborrelen uit deze zee van potentie en oprijzen uit een vlakte van mogelijkheid. Een groeiende toegankelijkheid van de vlakte van mogelijkheid kan ervoor zorgen dat het gewaarzijn overgaat in een toestand van aanwezig zijn.

Naast de vijf bekendste naar buiten gerichte zintuigen (zien, voelen, ruiken, horen, proeven) onderscheidt Siegel ook het interoceptieve zintuig van de signalen uit het binnenste van het lichaam (‘6e zintuig)’ en het proprioceptieve zintuig van de geestelijke activiteiten (‘7e zintuig’). Deze perceptuele vaardigheden stoelen op de fysieke neurale machinerie die het stromen van energie mogelijk maakt. Siegel onderscheidt ook een 8e zintuig, onze onderlinge verbondenheden met anderen en met de wijdere wereld waarin we leven (relationele zintuig). De middelste punt (naaf) vertegenwoordigt ‘het weten van het gewaarzijn’. De buitenste rand noemt hij de velg. De velg bevat de vier segmenten (ofwel 8 zintuigen) die staan voor het gewetene. De tafelpoot noemt hij de ‘spaak’ van de aandacht.

Volgens Siegel kunnen we met intentie en oefening leren ons te onttrekken aan bepaalde pieken (heftige emoties) en plateaus (langdurige stemmingen), die ons misschien beperken en ertoe leiden dat we in een rigide staat van leegheid en stagnatie vastzitten of in een chaotische toestand waarin we ons overweldigd voelen. Omdat we van moment tot moment toegang hebben tot deze zee van potentieel, bevrijdt dat ons uit de gevangenis van gepieker over het verleden en zorgen voor de toekomst.

Siegel eindigt zijn 428 pagina’s tellend boek met een bespiegeling over kwij, onze geïntegreerde identiteit. Net als sommige andere onderdelen van het boek vond ik dit niet prettig leesbaar. Wat mij betreft had hij volstaan met de zin ‘Vriendelijk tegen elkaar zijn, verschillen respecteren en meelevende connecties onderhouden, dat is een geïntegreerd leven leiden’.

 

Ik geef het boek ‘Mind’ *** sterren.

Ook al vond ik het interessant om te lezen, ik heb meer plezier en concrete inzichten gehad bij het lezen van aanpalende (recenter geschreven) boeken:

  • ‘Minder moeten, meer FLOW’ van Jan Bommerez. Bommerez en Siegel schrijven grotendeels over dezelfde onderwerpen: bewustzijn, zelforganisatie, epigenetica, waarneming, mindfullness, belang van voelen, elektromagnetische veld, hersengolven, de som der delen etc. Het boek van Bommerez sprak me veel meer aan. Mede omdat Bommerez bewustzijn (ook) relateert aan het hart: ‘Als het hart open is ervaren we verbinding‘. Daarnaast vind ik het boek van Jan Bommerez concreter, aansprekender en beter leesbaar dan het boek ‘Mind’ van Siegel.
  • Meditatie: de blijvende effecten op lichaam, geest en hersenen‘ van R. J. Davidson en D. Goleman. Zij beschrijven uitgebreider dan Siegel de wetenschappelijke effecten van meditatie en mindfullness op de hersenen.
  • Coachen waar het pijn doet van Ien van der Pol. In Siegel’s boek is integratie het toverwoord. Het is ook de rode draad in van der Pol’s boek, maar dan toegespitst op trauma: “Om trauma te (h)erkennen en weer ‘heel’ te worden door de afgesplitste delen te integreren in ons hele wezen, met liefde, aandacht, respect”. Ik heb in het dagelijkse leven veel (meer) herkenning en handreikingen gevonden in het boek ‘Coachen waar het pijn doet’ van Ien van der Pol.
  • Non duale wijsheid‘ van Erica Rijnsburger. Dit boek gaat over de bewustzijnsleer. Waar Rijnsburger glashelder schrijft over non-dualiteit lees ik bij Siegel een ingewikkeld relaas over de ‘leegte van non-duale werkelijkheid’ die in zijn ogen wijst op een gevangenis van rigiditeit. Heel moeilijk om te begrijpen. Dus wat mij betreft: lees vooral Erica Rijnsburger!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.